Alle goede kunst is goed. Punt!

Onlangs toonde Zinvloed een blog van kunstenaar Willem Zijlstra. Toen ik het stuk doorlas werd ik er niet vrolijk van: vanwaar deze laatdunkende taal, deze aanmatigende kritische toon? En waarom wordt dit mistroostige opiniestuk in de etalage gezet van ons belangrijkste aanstormende reliblog, nota bene in de categorie Schoonheid? Ik ervaar het als het onvermijdelijke resultaat van een beschadigde opvatting over kunst. Ik sta erbij, kijk er vertwijfeld naar en denk: tijd voor een milde polemiek!

Marlene Dumas
Ook ik heb mijn rondje gemaakt door het Stedelijk Museum. Of Dumas de grootste levende Nederlandse kunstenaar is, vergelijkbaar met van Gogh, kan ik niet beoordelen. Ik zal hier graag toegeven dat ik liever een verdieping lager stond om Vincent, Jan Sluijters, Mondriaan en Cobra aan te gapen. Om nog maar te zwijgen van Marc Chagall en de bijbehorende galerie die een paar straatjes verderop te vinden is.

Zoiets lijkt met Willem Zijlstra ook het geval te zijn. Daarin kunnen we elkaar een hand geven. Het is nogal wat, de naargeestige beelden die Marlene Dumas ons voorschotelt. Met als duister klapstuk een portret van haar eigen dochtertje als een soort moordlustige zombie. Willem werd er wat verdrietig en somber van. Bij mij gebeurde van binnen waarschijnlijk hetzelfde, maar ik maskeerde die onrust door verontrustende Vines naar mijn vrienden te sturen en hysterisch grijnzend door de zalen te gaan.

Alle goede kunst is goed. Punt!

Dedain
Over de kwaliteit van Dumas’ kunst kan Willem Zijlstra, zelf artiest, beter oordelen dan ik. Ik ben het dan ook eens met hem als hij zegt dat het daar even niet om draait hier op Zinvloed. Maar voor iemand die dat beweert, besteedt de criticus nogal wat sarcastische zinnen om zijn collega’s neer te sabelen. Het lijkt soms haast of hij een beetje jaloers is. Nergens voor nodig, Willem, want jouw eigen kunst mag er ook zijn. Richt je daar maar op.

Het is namelijk wat gênant om zelfs Picasso af te serveren door te zeggen dat hij ‘zijn vrouwen genadeloos demonteerde’. Dat is net zoiets als roepen dat The Beatles met hun briljante productie-experimenten de jonge popmuziek verknipten, Bach melodielijntjes overhoop gooide met z’n perfecte polyfonie en Paulus de Hebreeuwse Bijbel vernachelde door citaten en leerstellingen creatief te herschikken. Het zijn de revolutionairen die al het voorgaande haast onherkenbaar vervormen en zo nieuwe grootsheid creëren. Zij ontstijgen de schouders van reuzen om zelf een reus te worden.

Wat is de bedoeling van kunst?
Terecht merkt Zijlstra op dat kunst twee verschillende dingen kan doen: het zegt ons níets, of het spreekt ons aan. Maar vanaf daar gaan onze visies uiteen. Voor Zijlstra is dan de essentiële vraag: wát spreekt ons aan, wát communiceert de kunst aan ons? En dan lijkt hij erop aan te sturen dat kunst ons vooral niet mag opzadelen met sec een unheimisch gevoel. Het ‘nihilistische, lege’ van Dumas wordt zo door hem gediskwalificeerd.

Voor mijzelf is kunst echter alleen al geslaagde kunst als het iets wakker kan roepen. Ongeacht wat. En met welke kunst iemand zich dan graag omringt is diens eigen keuze. Kies voor uitgelegde kunst met een opbouwende boodschap, zoals Zijlstra’s eigen Agnus Dei. Kies voor de schoonheid van levensecht geschilderde Joodse Bruidjes of Aardappeleters. Of kies voor de abstracte mindfucks van Magritte. Oog in oog met een kunstwerk moeten wij bewogen worden – dan is de kunst goed.

Welke boodschap kies je?
Natuurlijk blijft dan nog de vraag: waarom zou je je omringen met somber stemmende kunst? Maar dat is een vraag die moeilijk te beantwoorden is. Ik ben wel bereid om obstinaat te blijven verdedigen dat het een christen vrij moet staan om hier, om het even welke, een keuze in te maken. De een kiest voor romantische komedies als tegengif voor een chagrijnige wereld, de ander kiest voor het epos met een zwaarbevochten wereldredding aan het eind. Ik kies voor unsettling films van Lars von Trier.

Ben ik nu een nihilist? Nee, ik beschouw mij graag als christen. Maar ook, of juist als christen zie ik geen enkele dreiging in het zoeken naar de meer duistere uithoeken van de artistieke wereld. Zijlstra is vast niet vergeten dat die prachtige mens, geschapen als een beeld van God, een hoofdstukje later het eeuwige paradijs naar de klote helpt. Ommuurde steden bouwt en daar gasten verkracht (Genesis 19, Richteren 19). Om van het centrale christelijke thema van de kruisiging, waar Zijlstra nota bene zelf als kunstenaar mee werkt, nog maar te zwijgen. Wie vroeg er om een hoopvol mensbeeld? Dumas, Paulus en Calvijn zouden nog best een heel aardige boom op kunnen zetten.

In het kort:
Een goede kunstenaar raakt onze ziel. Als dat lukt is zij een vakvrouw. En het lukt Dumas. Wat die kunst dan wakker roept is een spel tussen haar, musea, deskundigen en vooral ons, kijkers. En wijzelf hebben nog altijd de regie in handen: welke werken zoeken wij op? Dan zijn er meer en minder vrolijke of opbouwende opties, en niet alles is even zinvol, maar: alles is geoorloofd. Vrij naar Paulus.

De Vine video van Alain

Ik ben een theoloog die verder niets van kunst weet. Alle namen waar ik in dit stukje mee koketteer zijn dan ook ongeveer de enige in mijn beperkte kunsthistorische belevingswereld.

Beeld: ANP (2014) – Anatoly Maltsev