‘Als íemand veel te danken heeft aan Bach, dan is het God wel’

De Matthaüs is geen muziekstuk, maar een levensader. Mensen luisteren niet alleen naar Bach, nee ze verhouden zich ertoe. Hoofdpersoon dirigent Pieter-Jan Leusink zegt het zo: ‘Na een uitvoering van de Matthaüs Passion ben ik niet gesloopt, maar gereinigd en gelouterd.’ Bach is zijn therapeut.

Daklozenkoor

De documentaire (hoewel deze film die aanduiding ontstijgt) Matthaüs Passion Stories is een meesterlijk in elkaar gestoken vlechtwerk van dit soort persoonlijke verhalen, prachtig uitgevoerde muziek van de Matthaüs Passion en verbeelding tegen het decor van een lege, rauwe, betonnen kerk waar twee jaar geleden de Vluchtkerk nog was gevestigd. Tijdens de film repeteert daklozenkoor De Straatklinkers voor de uitvoering. Tussen de soms loodzware verhalen (geloof, dood, lijden, schuld) door zorgen zij voor de broodnodige humor. ‘Hij heb drie dagen aan zo’n kruis hangen dood te gaan, dat is wel heftiger dan nu met een kogel, boem, afgelopen.’

Schuld en soberheid

De Matthaüs Passion speelt een hoofdrol in het leven van dirigent Pieter-Jan Leusink (The Bach Choir & Orchestra of the Netherlands), die uitgebreid aan het woord komt. Zijn levensgeschiedenis kent wisselende posities voor de verhouding met zijn vader, kerk, geloof en de Matthaüs Passion. De jeugd van Leusink kreeg een draai door de radicale bekering van zijn vader. Schuld en soberheid kregen de overhand. Pieter-Jan raakte steeds meer gefrustreerd door het instituut kerk en de lokale dwingende gemeenschap. ‘Ik heb het geloof niet opgegeven, wel het instituut’, zegt Leusink nu daarover. Bovendien was/is Matthaüs in zwaar gereformeerde kringen taboe waardoor Pieter-Jan en zijn vader van elkaar vervreemdden. Het is dan ook een wonder dat zijn vader wilde dat zijn uitvaart helemaal in het teken van de Matthaüs Passion stond.

Als je het geloof vaarwel zegt, zeg je ook je ouders vaarwel

De verhalen en muziek worden afgewisseld door spreuken die in beeld verschijnen, zoals: ‘Als iemand veel aan Bach te danken heeft, dan is het God wel’. Het is een aanwijzing dat deze film niet alleen gaat over de genialiteit van Bachs muziek, maar dat regisseur Ramón Gieling (o.a. Johan Cruijff – En un momento dado) zoekt naar wat God, geloof en kerk met dit muziekstuk te maken hebben. Is een leegstaande kerk nog een kerk? Wat is er nog over van het christendom in een ontkerstende samenleving?
De Nederlandse componist Boudewijn Tarenskeen maakte het moderne muziek- en theaterstuk Mattheus Passie waarin 19 solisten zingen en acteren. Tarenskeen is een van de karakters die z’n levensverhaal en verhouding met Bach beschrijft. Al op 7-jarige leeftijd werd hij getroffen door de Rooms-Katholieke combinatie van muziek en theater in de kerkdiensten. Hij zegt dat hij zijn eigen muziek componeert vanuit ‘religieuze overtuiging’. ‘Als je het geloof vaarwel zegt, zeg je ook je ouders vaarwel’.

Bach op de gettoblaster

Naast verhalen over geloof en spiritualiteit bestaat de film vooral uit mooie menselijke verhalen over de diepe band met de muziek van Bach. Een man fietst met de Matthaüs op z’n gettoblaster door stad en land op weg naar een graf, waar hij de liefde voor Bach deelt met zijn overleden vrouw. In een andere verhaallijn wordt een vrouw (die ook Matthaüs -uitvoerende is) zodanig geraakt door de aria ‘Erbarme dich’, dat ze besluit een abortus af te blazen; haar dochter kan het daardoor in deze film navertellen. Schrijfster Anna Enquist vertelt over opmerkelijke parallellen tussen haar eigen leven en verdriet – zij verloor haar dochter – en dat van Bach, die een zoon verloor. Ook anderen vertellen over hun verhouding met dit stuk: o.a. operaregisseur Peter Sellars, koordirigent Simon Halsey en de Russische sopraan Olga Zinovieva.

Kwetsbare Jezus

Pratende hoofden alleen maken geen film die de moeite waard is. Het is knap hoe Gieling het verhaal in de kerk weet te verbeelden. Die beelden worden aangevuld door de dansvoorstelling Passione in Due van choreografen Pieter C. Scholten en Emio Greco, tevens de uitvoerende danser. Op de muziek van de Matthaüs Passion laat het de kwetsbare Jezus zien in zijn lijden. We krijgen een levend uitgebeelde pietà te zien waarin de dode Jezus een clownsneus draagt. Het is een vervreemdende ervaring die uitdaagt om los te komen van je (onbewuste) beeld van Jezus. Scholten: ‘Wij zoeken naar de wereld achter de cliché’s.’

Kortom: een aanrader, deze film. Ook op het International Film Festival Rotterdam (IFFR), waar de film in premiere ging, scoorde de film bijzonder goed bij het publiek. Bijzonder voor een docu met een niet licht verteerbaar onderwerp. Vanaf nu draait de film in de landelijke bioscopen en uiteindelijk komt-ie op tv, want de NCRV is co-producent.