Protestanten moeten excuses aanbieden

Kan vijfhonderd jaar Reformatie eigenlijk wel met goed fatsoen gevierd worden? Naarmate 2017 nadert, worden de  eerste protesten tegen een al te argeloos vieren van een half millennium protestantisme hoorbaar. Zo kwam recent uit de Joodse gemeenschap het pleidooi voor excuses door protestantse kerken vanwege de ongezouten Jodenhaat bij Luther.

De reacties van protestantse zijde waren voorzichtig maar invoelend. “We gaan ermee aan het werk; we zijn ons bewust van deze thematiek en we zijn al langer in gesprek met de Joodse gemeenschap.”

Olifant

Neemt niet weg dat er een olifant in de kamer van vijfhonderd jaar Reformatie staat. Want het antisemitisme van Luther staat niet op zichzelf. Het is te gemakkelijk om de eerste protestanten te framen als vriendelijke pleitbezorgers voor vrede en vrijheid met antisemitisme als enige faux pas. Het waren Games of Thrones-achtige tijden waarin geweld, macht en eeuwigheidsverlangen voor een giftige cocktail zorgden aan katholieke en aan protestantse zijde. Luther was antisemiet. Calvijn schuwde de doodstraf voor andersgelovigen niet. Onder de ogen van Calvijn belandde Michael Servet op de brandstapel omdat hij niet in de drie-eenheid geloofde. Het verhaal gaat dat het mededogen van Calvijn niet onderschat moet worden omdat hij te elfder ure toch nog voor onthoofding pleitte en dat zou minder erg zijn.

Daders

De vroege protestanten waren niet alleen slachtoffers van de Inquisitie, ze waren ook daders.  Het protestantisme was in aanvang beslist geen vredesbeweging. Katholiek of protestant, de één was niet beter dan de ander. De eerste protestanten lieten het niet na om degenen die hun overtuiging niet omarmden de dood in te jagen. De Reformatie is niet alleen de Bijbel lezen in je eigen taal. Ook Jodenhaat, beeldenstorm, het vermoorden van ketters en het verdrijven van andersgelovigen maken deel uit van het vroegste protestantisme. Door de eeuwen heen konden fanaten hun slag slaan met teksten van Luther of Calvijn.

Relativering
Als je erbij stil staat is het eigenlijk buitengewoon pijnlijk dat we de voormannen van de Reformatie nog zo in ere houden want ze waren niet alleen moedig maar in veel opzichten ook rechtlijnig en wreed. Het slechtste argument ter relativering van het meedogenloze optreden van de eerste protestanten is dat je het geweld ‘in die tijd moet plaatsen’. Dat is een normalisatie van geweld die bij mij alle bellen doet rinkelen. We zeggen dat toch ook niet van de slachtoffers van het antisemitisme in Nazi-Duitsland? ‘Duitsland in de jaren dertig was nu eenmaal tegen Joden, dat moet je in die tijd zien’.

Sta in de vrijheid

Vijfhonderd jaar Reformatie moet wat mij betreft zeker herdacht worden. Het is een bepalende omslag geweest in onze samenleving. De Reformatie op zijn best wees mensen op de individuele relatie tussen God en mens waar niemand tussen kan komen. En dat was winst. Maar stilstaan bij de waarde van de Reformatie heeft alleen zin als we de hele geschiedenis recht in de ogen kijken, ook dat wat minder goed past bij wat we graag uitlichten: de Reformatie als verzetsbeweging van gewone mensen die opkwamen voor hun persoonlijk geloof. Wat mij betreft maken we royaal excuses aan iedereen die tot op de dag vandaag lijdt onder de harde kantjes van het protestantisme. Het zou het allermooist zijn als we vijfhonderd jaar Reformatie aangrijpen om de verbinding met onze geestelijke voorvaders wat minder te  idealiseren. De vijfhonderdste verjaardag van het protestantisme is wellicht een goede reden om na te denken over de vraag hoe we omgaan met verscheidenheid en wat daarvoor nodig is. Dan laten we iets na aan toekomstige generaties wat de vrede dient.

Misschien zijn Calvijn en Luther voor de 21ste eeuw geen richtingwijzers meer. Ik wil staan in de vrijheid van Christus, niet in de traditie van geloofsapartheid. Het wordt tijd dat protestanten weer protesteren.