Overdenking | Wat is de tijd?

“Wat is dan de tijd? Wanneer niemand het me vraagt, weet ik het; wanneer ik het iemand, op zijn vraag, zou willen uitleggen, weet ik het niet”, schrijft Augustinus. Dit soort uitspraken verwacht je niet van een heuse kerkvader. Geen dogmatiek maar oosters klinkende wijsheid die hij ons in het elfde boek van zijn Belijdenissen voorschotelt.

Ritme
Mensen zouden vandaag de dag waarschijnlijk antwoorden dat ook zij niet kunnen uitleggen wat de tijd is. Wat ze wel weten is dat ze alsmaar te weinig tijd hebben. Ze voelen zich permanent opgejaagd. Het ritme van hun leven loopt niet meer synchroon met dat van anderen, soms zelfs niet met familie en vrienden. Om maar te zwijgen van de baas die overuren verwacht, of de gemeente die een vaste deadline stelt voor het aanvragen van subsidies.

Grip hebben
Mensen willen grip hebben op de tijd maar ze glijdt als zand tussen hun vingers door. Een tot nu toe ongekende versnelling komt daar nog extra bovenop. Geld kan bijvoorbeeld zo snel naar een uithoek van de wereld en weer terug worden geboekt (uiteraard met winst) dat zelfs de broker, die op de beurs deze operatie met een druk op de computerknop in beweging heeft gezet, daar geen echte voorstelling meer van heeft. Zo verandert de versnelling onze ervaringen van en de omgang met de tijd.

Wortels
Eeuwen na Augustinus is de vraag naar de tijd dus nog steeds van belang. Zo ook in de roman Disobedience van de Engelse schrijfster Naomi Alderman. Het is het verhaal over een succesvolle lesbische zakenvrouw uit New York. Na het overlijden van haar vader, die Rabbijn in een streng orthodoxe gemeente in London was, keert ze terug naar haar geboorteland. Dat zorgt voor de nodige opschudding. Het brengt bij de hoofdpersoon een uiteenzetting met haar joodse wortels op gang. Wortels die ze al lang gekapt meende te hebben.

Tijd als cirkel
Wat is dus tijd? Ze kan volgens Alderman een ronde vorm aannemen zoals bij de wissel van werk en rust, dag en nacht, eb en vloed of bij de jaargetijden. De tijd is dan als een cirkel waar alsmaar hetzelfde op soortgelijke wijze terugkeert. Denk aan het jaarlijkse seizoen van Boer zoekt vrouw, de Citotoets, het begin van de vakantieperiode of de intocht van Sinterklaas. Ook het kerkelijk jaar is gekenmerkt door deze structuur: elk jaar wordt Jezus opnieuw met kerst geboren om op Goede Vrijdag aan het kruis te hangen en met Pasen weer op te staan. De boeren uit het genoemde televisieprogramma ervaren de tijd trouwens ook als een cirkel, want deze is typisch voor de agrarische cultuur.

Tijd als linie
De tijd heeft echter ook iets van een linie die zich uitrekt naar de oneindigheid toe. Het leven is een reis van geboorte naar dood. Alles is in ontwikkeling. Er lijkt geen einde te komen aan de groeiende economie – althans dat moeten de burgers maar geloven om het vertrouwen in de politiek niet nog meer te verliezen. Ook in de vermenigvuldiging van de kennis zit een stijgende lijn. Dankzij de wetenschap kennen we onze wereld steeds beter, al blijven mensen dezelfde fouten maken.

Herhaling en verrassing
Alderman zegt in haar roman dat de tijd en cirkel en linie is: ze is met andere woorden een spiraal. Denk aan de toren van een oud kasteel die je op een trap omhooggaat. Met elke ommegang kom je weer bij waar je was, maar wel op een hoger niveau. De tijd heeft iets van herhaling en terugkeer maar er zitten toch echt nieuwe uitdagingen en verrassingen in. Continuïteit én verandering horen beide bij de tijd.

Als alleen de herhaling zou domineren, wordt de tijd een eeuwige saaiheid. Als de tijd uitsluitend op vooruitgang zou uitlopen, ontstaat onmiddellijk de vraag naar het doel van deze voortuitgang. Optimistische toekomstscenario’s en utopieën zijn niet meer van deze tijd, onder welke noemer dan ook: algehele emancipatie, klasseloze samenleving of rijk Gods. Ook de lineaire tijdsorde is verstoord. Het optimisme van The Rolling Stones (Time is on my side, yes it is) is voor ons een gepasseerd station. Dus cirkel noch linie alleen. Maar ook als spiraal blijft de tijd een open vraag waar niemand het definitieve antwoord op kent.