Stapelgek, over Diederik en graan

Stapelgek, over Diederik en graan

Rikko Voorberg geeft op de vroege ochtend inspiratie om de dag bewust te beginnen. Hij leest om 6 uur de teksten uit een oud kerkelijk leesrooster en zo rond 7 uur deelt hij de gedachte die dan op-popt. Elke werkdag.

Stapel-gek, over Diederik en graan

Naast mij in de studio van Radio 1 zat een fris en gezond ogende man, maar zijn ogen stonden treurig en zijn stem klonk langzaam en zacht. Als commentator schuif ik af en toe aan bij het snelle Dit is de dag, misschien wel het snelste programma op Radio 1, zegt Thijs, gisteravond viel het programma even stil, zo’n aflevering dat je als de auto hebt geparkeerd toch nog maar blijft zitten om de uitzending af te luisteren. En dat kwam door Diederik. En omdat we met zijn allen stapel-gek zijn geworden, lijkt het.

Vijf jaar geleden is Diederik Stapel uit zijn functie als hoogleraar gezet omdat hij op grote schaal had gefraudeerd met onderzoeksresultaten. De jonge wetenschappers die hij begeleidde mochten hun titel houden maar moesten alle publicaties waar zij aan hadden gewerkt en die deels waren gebaseerd op door hem geleverd onderzoeksmateriaal, schrappen. Besmet, waren ze. En de academische wereld wilde hem niet meer zien, maar niet alleen zij: heel de samenleving leek te wensen dat Diederik de rest van zijn leven zichzelf zou pijnigen voor zijn daden en kruipend door het leven zou gaan al murmelend: door mijn schuld, door mijn schuld, door mijn grote schuld. Dit katholieke adagium hebben we afgezworen als uiterst onpedagogisch, oneerlijk en hard naar mensen, maar bij dergelijke fouten is de samenleving werkelijk veel onverzoenlijker dan de heer der werelden.

Af en toe mocht hij weer iets doen in die vijf jaar en een maand geleden bereikte hem het heugelijke nieuws dat een Hogeschool in Breda hem wilde hebben. Omdat zijn kwaliteiten van pas kwamen en iedereen een tweede kans verdiende, zo zei de voorzitter van het college van bestuur. De familie kwam hem feliciteren, zijn dochters blij, er was leven, er was leven na de dood. Niet dat hij was doodgegaan maar hij had wel heel lang op het punt gestaan om er maar mee op te houden. Niet gedaan. En nu, een baan.

Het nieuws kwam naar buiten, de medezeggenschapsraad werd boos dat het imago van de school beschadigd zou kunnen worden door Stapel in huis te hebben, iedereen die de bestuursvoorzitter had gesupport in zijn toch wel dappere keus liet hem nu vallen, de man stond alleen en belde Diederik nadat hij vijf dagen had gewerkt. We weten niet of we je aan kunnen houden? Betekent dat het afgelopen is? Moet ik mijn bureau gaan leeghalen? Ja, zei de bestuursvoorzitter. De dag erna zat ik naast hem in de uitzending me af te vragen hoe stapel-gestoord onze samenleving was geworden.

De tekst vanochtend zegt: Waarachtig, ik verzeker u, als de graankorrel niet in de aarde valt en sterft, blijft het één graankorrel, maar wanneer hij sterft, draagt hij veel vrucht. Diederik Stapel was één wetenschapper en als hij zijn fraude verborgen had kunnen houden of het minder had gedaan, was hij één wetenschapper gebleven. De man is gestorven, de wetenschapper en ik twijfel of hij al vrucht draagt.

Men praat over tweede kansen, een bestuursvoorzitter die opstaat. Het bleek een zwak plantje, een paar grote vette wormen verslonden het en verdwenen weer in de aarde. Toch, Stapel is er nog. Er zijn nog kansen. God wat hoop ik op vrucht. Door zichtbaar te blijven, door niet weg te zijn biedt hij de samenleving kans om zich te bekeren. En dat zou een waanzinnige vrucht zijn.

Rene Girard schrijft over de zondebok theorie. Elke samenleving zoekt een zondebok om sterk te blijven en verenigd. Door het kwaad dat in iedereen huist te projecteren op één persoon en die te haten, ontstaat dat de overtuiging dat wij en de onzen ok zijn. De wetenschap gelooft dat ze ok is, dat fraude niet voorkomt, want zie eens hoe gepoogd wordt Diederik met wortel en tak uit te roeien. Zijn terugkeer zou betekenen dat we het minder erg vinden, en zou – God verhoede – de gedachte kunnen laten ontstaan dat er wel meer gesjoemeld wordt in de wetenschap. Dat willen we niet en willen we niet weten. Diederik noemde de wetenschap religieus, wie daarin fraudeert, is als een misdadige priester in een religieuze samenleving, hij schopt het fundament van leven en weten onder de mens vandaan. De seculiere mens gelóóft in de wetenschap. En Diederik maakt dat we moeten gaan twijfelen of dat wel terecht is. Hoe meer we hem haten, hoe meer we kunnen blijven geloven in de wetenschap.

Rene Girard ziet de zondebokmechanismes overal optreden. Elke samenleving doet dat, elke religie. Behalve die Jezus van Nazareth, moet hij constateren. Deze gelauwerde fransman, uit de absolute top, ziet dat Jezus van Nazareth het lijden en de pijn op zich neemt, verbinding creeert zonder een nieuw object van haat te introduceren en zelf de zondebok positie inneemt. In zijn verhaal wordt het kwaad van binnen gezocht en is vergeving een logische noodzakelijke stap, niet uit goedheid van hart, maar uit besef van eigen falen. Zo is hij de graankorrel die vrucht draagt en kleine samenlevingen creëert waar niet langer zondebokken ons moeten redden, maar ons opgeklopte zelfbeeld sterft en we weer samenleven.

Rene werd hierdoor christen maar zei erbij: heel veel christendom heeft weer het oude zondebokmechanisme en de macht omarmt. Ze wijst weer naar andere zogenaamd slechte mensen en voelt zich er weer goed bij. Toch zit er in de ziel iets nieuws, iets hoopvols.

De samenleving is Stapel-gek geworden. Stapel treurt, is niet eens boos, hoopt op een plek om te mogen bestaan en moest zijn familie vertellen dat het weer mislukt is. Woedend zijn bijvoorbeeld zijn dochters: in wat voor idiote samenleving leven wij!

De zondebok is wel aangewezen, hij is niet gestorven er is nog een kans op bekering en zelfinzicht waarbij de grootste winst is voor de samenleving en een beetje geluk voor Stapel, maar die wordt wel gedragen, die heeft het licht gezien ook al is het waanzinnig donker om hem heen. De wetenschapswereld meent het licht te zijn en leeft in een volstrekt duister – wat dit betreft.

Deze teksten zijn de inspiratie van Rikko van deze ochtend:

Job 42:1-17

Handelingen 16:16-24

Johannes 12:20-26