Staande ovatie voor Beyoncé – van een theoloog

Staande ovatie voor Beyoncé – van een theoloog

Als blanke, mannelijke theoloog durfde Alain Verheij zich eerst niet aan de feministische powervrouw Beyoncé te wagen. Maar hij wordt gegrepen door de ellende, verlossing en dankbaarheid op haar nieuwste album Lemonade.

Als theoloog leer je dat een kerkdienst méér is dan een verzameling liedjes en een preek. Een geslaagde kerkdienst is een combinatie van woorden en beelden die samen een groter geheel vormen. Wij worden meegenomen in een heilig verhaal. Dat noemen we liturgie. Zo’n liturgie voert ons in mijn traditie door drie grote thema’s heen: Ellende, Verlossing en Dankbaarheid. In die volgorde.

Beyoncé, die welbekend is met de christelijke traditie (ze was in haar jeugd solozangeres in een kerkkoor), brengt nu een album uit dat dezelfde formule volgt. De interactie tussen beelden, gesproken woorden en liederen geeft Lemonade een ongekende liturgische zeggingskracht. Het is een multimediaal louteringsproces, waarin de door haar echtgenoot bedrogen zangeres ons meesleurt – door haar ellende heen naar een herboren hoop.

De liturgie van Lemonade

Deze liturgie voelt als een mix tussen het christelijke Ellende – Verlossing – Dankbaarheid en het Kübler-Ross model van Ontkenning, Woede, Onderhandelen, Depressie en Acceptatie, maar dan creatief toegespitst op Beyoncés eigen proces. De hoofdstukken van Lemonade, die ik hieronder langsga, heten Intuition, Denial, Anger, Apathy, Emptiness, Loss, Accountability, Reformation, Forgiveness, Resurrection, Hope en Redemption.

Wie vindt dat ik Beyoncé nu theologisch overvraag, verwijs ik graag door naar die twaalf (!) hoofdstuktitels… En naar de magnifieke poëzie van de Somalisch-Britse Warsan Shire die ze voor elk hoofdstuk prachtig voordraagt. Voordat we verdergaan: die poëzie en de indeling vind je hier in woord en beeld terug, en alle liedteksten kun je hier meelezen.

Ellende

I tried to make a home out of you, but doors lead to trap doors, a stairway leads to nothing.

Lemonade begint in de mineur van Beyoncé na het overspel van haar Jay-Z. Het gevoel van vervreemding (Intuition). Zoals de christelijke liturgie met ‘ellende’ begint – God en mens die elkaar wanhopig zoeken en maar niet kunnen vinden.

I’m prayin’ to catch you whispering
I’m prayin’ you catch me listening
I’m prayin’ you catch me

Ontkenning

Beyoncé zoekt de oorzaak van de vervreemding eerst bij zichzelf. Ze probeert een ander te worden, boete te doen, zestig dagen te vasten… Een beetje zoals de schuldbekentenis in sommige christelijke liturgieën, waarbij we onszelf op de borst slaan terwijl we roepen: ‘Heer, ik ben niet waardig dat Gij tot mij komt’. Verontrustend genoeg helpt het de zangeres niet – de beelden tonen ons een Beyoncé onder water.

Hierna volgt Denial, de destructieve overmoed van de ontkenning. Een vrolijk reggae-deuntje klinkt (een van de vele verwijzingen naar Afro-Amerikaanse bevrijdingstradities) en Beyoncé zingt luchtig dat er toch niemand is die zoveel van hem houdt als zij. Ongeloofwaardig, zoals een slechte liturgie ook wel al te vrolijk met Hallelujah-liedjes begint. De beelden spreken intussen voor zich: Beyoncé die in een vrolijk-gele jurk hysterisch lachend met een knuppel door de straten gaat.

Woede

Het wordt tijd voor ongebreidelde woede in de agressieve climax van Don’t Hurt Yourself. Wat denk je wel, dat je mij bedriegt? Je gaat je vrouw verliezen! Maar middenin dit lied trekt Beyoncé haar jaloerse razernij van een persoonlijk liefdesdrama naar de onderdrukking van alle zwarte vrouwen in de wereldgeschiedenis, door Malcolm X te laten horen:

The most disrespected person in America is the black woman.
The most unprotected person in America is the black woman.
The most neglected person in America is the black woman.

Het is een Psalmisch staaltje liedschrijfkunst: het meest individuele leed wordt plotseling het collectieve verhaal van alle mensen, van alle tijden. Met nog een subtiel stukje feministische theologie voor de fijnproever:

When you love me, you love yourself.
Love God herself.

Dood

Als ontkenning en woede het begeven hebben, volgt de zombie-achtige apathie. Beyoncé voelt zich dood en spreekt over haar eigen begrafenis, met op de achtergrond het onheilspellende Zwanenmeer uit een muziekdoosje:

So what are you gonna say at my funeral, now that you’ve killed me? Here lies the body of the love of my life, whose heart I broke without a gun to my head. Here lies the mother of my children, both living and dead. Rest in peace, my true love, who I took for granted. Most bomb p*ssy who, because of me, sleep evaded. Her god listening. Her heaven will be a love without betrayal. Ashes to ashes, dust to side chicks.

In Sorry steekt Bey haar middelvinger op, doet ze haar trouwring af en verwijst ze haar geliefde naar zijn minnares, ‘Becky with the good hair’. Samen met het daaropvolgende 6 Inch, een ode aan de hardwerkende onafhankelijke vrouw, wordt het lied gezien als de ultieme wraak. De powervrouw die het juk van de man eindelijk van zich afschudt. Maar dat is een liturgische misser: de songs staan onder de kopjes Apathy en Emptiness en eindigen met de wanhopige zucht ‘Come back’. Het diepe verlangen naar de heilige hereniging.

God was in the room when the man said to the woman, ‘I love you so much. Wrap your legs around me. Pull me in, pull me in, pull me in.’ Sometimes when he’d have her nipple in his mouth, she’d whisper, ‘Oh, my God.’ That, too, is a form of worship.

Verlossing

Terug naar het begin

Voor haar verlossing moet Beyoncé uiteindelijk terug naar haar opvoeding – Accountability. Plotseling waagt de zangeres zich aan het country-genre (en niet onverdienstelijk!) met een licht klinkend liedje over de lessen van haar vader. Maar wederom zijn de klanken bedrieglijk. Voordat Jay-Z vreemdging, brak Beyoncé namelijk met haar vader, die ook haar manager was… Omdat hij was vreemdgegaan. Vóór Daddy lessons spreekt de artieste haar bedrogen moeder nog toe:

Let me make up for the years he made you wait. Did he bend your reflection? Did he make you forget your own name? Did he convince you he was a god? Did you get on your knees daily? Do his eyes close like doors? Are you a slave to the back of his head?

Het lijkt erop, dat Beyoncé zich eerst met het verhaal van haar vader en moeder moet verzoenen, voordat ze verlossing vindt in haar eigen verhaal. En heel liturgisch neemt ze daarin het verhaal van alle bedrogen vrouwen en kinderen mee:

Am I talking about your husband or your father?

De liefde weer durven

De confrontatie met het bedrog van haar vader transformeert Beyoncé. Met het vergeven van haar vader zet ze ook de eerste stappen richting het vergeven van haar echtgenoot, en het toelaten van de liefde. Reformation…

Why do you deny yourself heaven? Why do you consider yourself undeserving? Why are you afraid of love? You think it’s not possible for someone like you. But you are the love of my life. You are the love of my life. You are the love of my life.

De volgende clip toont tien in het wit gehulde vrouwen die over het water lopen. Een soort doopsymboliek. Tegelijkertijd zingt Beyoncé haar geliefde het vertrouwen weer toe in Love drought. Dat ze weet dat hij het meestal goed bedoelt, ook al verkloot hij het telkens weer. Dat ze weet dat ze samen de droogte kunnen doen ophouden.

Baptize me … now that reconciliation is possible. If we’re gonna heal, let it be glorious.

Het hoofdstuk Forgiveness is bereikt, en de kleinste ballade op het album, het hartverscheurende Sandcastles, is een kwetsbare ode aan de liefde die wel geschonden, maar nog niet dood is. We zien romantische beelden van Jay-Z en Beyoncé. Zelfs als dit alles maar een kwart oprecht is, is Sandcastles misschien wel het grootste testimonium van genade dat ik ooit tegenkwam in de ‘seculiere’ popcultuur.

Dankbaarheid

Na het hervinden van de liefde horen we een Afro-Amerikaanse vrouw preken zoals alleen Afro-Amerikaanse vrouwen kunnen preken zonder dat het ongeloofwaardig wordt:

When your back gets against the wall and your wall against your back, who you call? Hey! Who you call? Who you call? You gotta call Him. You gotta call Jesus. You gotta call Him. You gotta call Him ‘cause you ain’t got another hope.

Na de verlossing kunnen we vooruit, zingt gastartiest James Blake in Forward onder het kopje Resurrection. De clip toont intussen ‘Black Lives Matter‘ moeders met foto’s van hun vermoorde zoons in hun handen. Wederom trekt Beyoncé het verhaal vele malen breder dan haar eigen liefdestragedie. De zangeres luidt de Hope in met de woorden van dichteres Warsan Shire:

The scar heals into a smile. The man I love pulls the stitches out with his fingernails.

Doorleefde liefde

Het bombastische Freedom, met Kendrick Lamar, bezingt die hoop, die door de ellende en de verlossing heen is gekropen. Freedom, Freedom, cut me loose! We zien Jay-Z’s oma Hattie White op een familiedag speechen dat het leven haar citroenen gaf, maar dat zij er limonade van heeft gemaakt. Lemonade is bijna compleet. Het is tijd voor de Redemption met nog één laatste liefdeslied: All night.

Baptize your tears and dry your eyes.
They say true love’s the greatest weapon.
Sweet love all night long.

Conclusie

Als theoloog sta ik erbij en kijk ik ernaar. En geef ik Beyoncé een staande ovatie als kunstenares, als mens maar ook als theologe. Mogen mijn kerkdiensten een fractie van de liturgische kracht, de gezaghebbende genade en de worsteling om liefde hebben die Lemonade uitstraalt, dan wordt de kerk een mooiere plaats.

Zoals bij alle grootste mystici – van Theresia van Ávila tot Leonard Cohen – verstrengelen erotische liefde en spiritualiteit zich in Beyoncés teksten. Zoals bij alle grote theologen – van Dietrich Bonhoeffer tot Martin Luther King – strekt het persoonlijke verhaal van verlossing zich uit tot een bevrijdingsverhaal voor alle lijdenden. Zoals in alle geslaagde liturgieën – en hoe zeldzaam zijn die tegenwoordig? – neemt Beyoncé ons met beeld, klank en woord op de juiste volgorde mee door de meest existentiële ervaringen van de menselijke ziel.

Soms ben ik bang dat God dood is, anno 2016 in de westerse cultuur.
Soms kom ik God dan ineens weer tegen, op een plek waar ik haar niet verwacht.
Lemonade is een God-gegeven liturgie van wanhoop en verzoening.
Beyoncé is nog steeds de kerkzangeres van weleer.
Maar nu brutaler, doorleefder en met een veel grotere parochie.

Dit blog werd eerder gepubliceerd op 3 mei 2016