Waarom is Maarten Luther 500 jaar later nou nog steeds boeiend?

Waarom is Maarten Luther 500 jaar later nou nog steeds boeiend?

Reformator Maarten Luther heeft de afgelopen eeuwen veel denkers beïnvloed, waaronder de Deense theoloog/filosoof Kierkegaard. Daarom vond Geert Jan het tijd om de relevantie van Luther en z’n lijntje met Kierkegaard eens wat nader te bekijken. 

We gaan hem dit jaar nog veel tegenkomen: Maarten Luther, de bijzondere monnik die 500 jaar geleden iets ontketende waar ‘de tijd’ blijkbaar op zat te wachten. Maar waar diezelfde tijd dan toch altijd een individu voor nodig heeft die tevoorschijn stapt en zegt: ‘Hier ben ik’. Er zal veel geschreven, gesproken en geconfereerd worden over wat de Reformatie allemaal betekend heeft voor de kerk en de maatschappij.

Ik hoop dat er bij dat alles ook voldoende aandacht komt voor de existentiële vragen die Luther losmaakte. Want door te wijzen op het gevecht van de enkele mens met het leven, met zichzelf en met God, heeft Luther – in de lijn van Augustinus – belangrijke bijdragen geleverd aan hoe wij onszelf zien en met ons ‘zelf’ omgaan.

Natuurlijk heeft dat weer allerlei effecten gehad op theologie en politiek. Toch is het veelzeggend dat waar Luther zich uitliet over bevolkingsgroepen (de Joden) en maatschappelijke ontwikkelingen (de Boerenopstand), hij nou niet bepaald z’n meest wijze bijdragen heeft geleverd. Zijn worsteling met de vraag ‘hoe krijg ik een genadig God?’ heeft daarentegen inzichten opgeleverd die nog weinig aan belang en actualiteit hebben ingeboet.

De aanraking met het goede is geweldig en doodeng

Voor Lutheraan Søren Kierkegaard was die innerlijke kant ook allesbepalend. In zijn beschrijvingen van onze menselijke bewegingen om tot geloof, hoop en liefde te komen, is dan ook veel van Luthers invloed terug te vinden. Luther heeft nogal wat geschreven over de strijd die daarbij loskomt. ‘Anfechtungen’ zijn onvermijdelijk voor wie gelooft. We worden als mens (op)geroepen om te vertrouwen op een God, die in Christus – even mysterieus als concreet – zijn onvoorwaardelijke liefde aanbiedt.

Terwijl die oproep van alles in ons losmaakt, en ons in beweging wil zetten in de richting van God, gebeurt er ook iets anders: we willen ook de andere kant op bewegen. De aanraking van het Goede vinden we geweldig én doodeng.
De mystici (die zowel Luther als Kierkegaard hebben beïnvloed) noemen wat er dan gebeurt een soort ‘in je schulp kruipen’, een afsluiten door op te rollen in jezelf. Incurvatus in se heet dat dan mooi en veelzeggend in het Latijn: naar binnen buigen in jezelf. Opgesloten raken in jezelf als overlevingstactiek. Om datgene wat je kent en waarmee je denkt te moeten overleven vast te houden.

Als je het namelijk blootstelt aan de Liefde kan het niet anders of het verdwijnt. Het smelt weg en wat blijft er dan nog over? ‘Alles wat ertoe doet’, zegt de Bijbel. ‘Niets’ zegt ons angstige ego. Dus blijven we liever in overzichtelijke mechanieken hangen, van ‘je best doen’ tot ‘falen’, van ‘jezelf oke vinden’ tot ‘van jezelf walgen’. Want een God toelaten voor wie genade het laatste woord is, dat leidt tot onvoorspelbare avonturen in dat innerlijk van ons.

Die duivel, wie of wat is dat eigenlijk?

Die tegenbewegingen in onszelf zijn zowel door Luther als door Kierkegaard uitvoerig beschreven onder de noemers Verzoeking en Beproeving. Luther heeft het daarin voortdurend aan de stok met de duivel. (Die hij volgens de overlevering zelfs een keer een inktpot naar het hoofd gesmeten heeft.)
Kierkegaard houdt het meer bij hoe we in verzoekingen en beproevingen onszelf in de weg zitten. Daarmee verklaart hij het overigens niet tot allemaal psychologie. Ook bij hem gaat het over ‘geestelijke zaken’. Onze geest juist de ruimte waarin het eeuwige het tijdelijke raakt; waarin ons ‘zelf’ en God bij elkaar komen (of waarin we bij God vandaan bewegen). Het kwaad is bij hem eerder een mysterie dat onderdeel van ons ‘zijn’ uitmaakt, dan een persoonlijk duivels wezen dat daar binnendringt. In zijn beschrijvingen van de ‘geestelijke strijd’ gebruikt hij wel weer veelvuldig de tekst uit het Bijbelboek waarvan Luther niet zo’n hoge pet op had:

Biedt weerstand aan de duivel en hij zal van u wegvluchten. Nader tot God, en hij zal tot u naderen. (Jakobus 4:7,8)

Om zelf een klein beetje bij te dragen aan het accent op de ‘existentiële Luther’ in dit Luther-jaar dan maar een paar blogs over Verzoeking, Beproeving en ‘weerstand bieden aan de duivel’. Klinkt wat middeleeuws allemaal, maar het kon weleens bijster actueel zijn.

Wordt vervolgd.

Meer lezen over Luther? Elsevier heeft deze maand een uitgebreid artikel  (€) over hem.