Janneke pleit voor een geloof waarin ruimte is voor oepsen en twijfel #leestip

Janneke pleit voor een geloof waarin ruimte is voor oepsen en twijfel #leestip

Nog één dag is ze Theoloog van het Jaar. Morgen geeft Janneke Stegeman het stokje over. Hieronder een leesfragment uit haar boek ‘Heb je hem weer’. (En we mogen twee boeken weggeven!)

De Pelgrimsparadox
Johannes 15: 1-15

Toen ik in Jeruzalem woonde, zag ik het vaak aan anderen, en ik merkte het ook zelf: het bezoeken van plekken die je kent uit de bijbel, draait meestal uit op een teleurstelling. Neem bijvoorbeeld de plek bij de Jordaan waar Jezus zou zijn gedoopt. Het is er heet, vol met toeristen, de Jordaan is gereduceerd tot een miezerig stroompje, en er staat een lelijk en veel te nieuw gebouw dat dient als souvenirwinkel.

Dat noem ik de pelgrimsparadox. Je wilde er­naartoe, waar het echt gebeurd is. Ruiken hoe het er ruikt, zien hoe het eruitziet, voelen hoe het voelt. Je hebt een lange reis gemaakt, en hier is het. Hier is het echt. Maar het is heet en lawaaierig en de falafel is niet goed gevallen. En is het hier nou echt? Wat moet ik nu dan voelen?

Ware wijnstokken en foute wijnstokken

Dat zoeken naar het ‘echte’ doet me denken aan deze tekst over de ware wijnstok. Om eerlijk te zijn erger ik me eraan. Voor mijn geestesoog verschij­nen de leden van de hervormde jeugdvereniging, waarvan ik in een gevoelige fase lid was. Ik hoor hen misschien nog wel meer dan deze tekst. Bij de jeugdvereniging was Jezus de ware wijnstok, de enige ware wijnstok. Alle andere eventuele le­veranciers van druivensap waren vals. Dat is niet gek: het concept ‘ware wijnstok’ drijft op het idee dat er ook foute wijnstokken zijn.

De leden van de jeugdvereniging staan niet alleen: in grote delen van de christenheid werkt dat idee over de ware wijnstok uitsluitend. Jezus is de toegangspoort tot een exclusief genootschap, en eenieder die links of rechts van de vastom­lijnde ideeën van dat genootschap afwijkt, valt buiten de boot. De ware wijnstok wordt een steil en naar concept, iets wat mensen buitensluit en creativiteit uitsluit. De volgelingen van Jezus, in dit geval de leden van de jeugdvereniging, weten het precies, en staan met lineaaltjes klaar om te bepalen of je wel of niet bij de club past. En zo niet, dan is er het vuur.

Denken in zwartwit

Ook nog: die verdraaide verplichting van vruchtdragen. Voor je het weet, zijn de vruchten van het leven niet verrassing en verwondering, maar hei­lig moeten geworden. Dat is een karikatuur van de jeugdvereniging hoor, en bovendien: het stoort me zo omdat ik dat zelf ook doe – denken in zwart­wit, in tegen­stellingen. Streven naar perfectie misschien ook wel, niet meer overgeleverd zijn aan de rommelige tegenstrijdigheden van het leven.

Uit de oudtestamentische teksten spreekt ook iets van dat zwarte en witte: een edele druif is een verwilderde wijnstok geworden – van alles goed, naar alles fout, een andere wijnstok brengt bittere, giftige druiven voort. Bij Micha zitten we helemaal aan de positieve kant: tevreden zit iedereen onder zijn of haar wijnstok, op die dag dat er geen vuiltje meer aan de lucht is.

Waarheid wordt gelijk hebben

In dat ietwat angstvallige onderscheid tussen goed en fout meen ik een groot verlangen naar echtheid te herkennen. Naar waarheid die rich­ting geeft in het leven. Een reflex waar iedereen misschien wel gevoelig voor is, is te denken dat waarheid en echtheid te vinden zijn in wat tast­baar, zichtbaar en onwankelbaar echt is. In helder onderscheid tussen recht in de leer en afwijkend. Waarheid wordt gelijk hebben. Echtheid iets wat uitsluit, in plaats van iets wat leven geeft.

Dat hoor ik in deze tekst: gelijkhebberigheid, buitensluiterij, en hijgerige drang om iedereen te overtuigen. Zuiverheid, echtheid, en radicaal wegsnoeien wat geen vrucht draagt. Tja, voor je het weet, sta je beelden weg te hakken omdat ze niet zuiver zijn en niet overeenstemmen met de echte godsdienst.

Ruimte voor oepsen en twijfel

Wat is nou de echtheid die leven geeft? Ik maak even een uitstapje naar René Gude, die een paar maanden voor zijn dood zei: ‘Ik ben nooit op het idee gekomen om het vanaf nu heel anders te gaan doen. Daarmee verklaar je eigenlijk je leven voor waardeloos, alsof het allemaal voor niks is geweest. Maar al dat gekibbel en die zorgen, dat was je leven. Ik denk dat je, door min of meer door te gaan met wat je gedaan hebt, instemt met wat je gedaan hebt.’

Dat lijkt me zo waar en dat lijkt me zo echt. Het soort echtheid en waarheid dat ruimte geeft aan oepsen en twijfel. Het is de echtheid van tastend zoeken, af en toe bij de pakken neerzitten, er wel­ gemoed het beste van maken. Niet van rechtlijnig­heid.

De paradox van Pasen is misschien dat het leven tegelijk nietig en groots is. Het begint met ‘stof ben je en tot stof zul je wederkeren’, op Aswoensdag. Niet om ons te kleineren, maar om te relativeren en ons te bevrijden van een al te groot ik. Het hangt allemaal niet zo ontzettend van ons af, en we hoe­ven geen overspannen verwachtingen te hebben van onszelf. Dan is er het beeld van de opstanding, dat daar dwars doorheen gaat – er kan veel meer dan je denkt, zelfs door de dood heen. Niet via het opgeblazen ik, maar via het afgelegde ik.

René Gude bleef doen wat hij deed, maar on­dertussen leerde hij leven met de dood, en dat met behoud van speelsheid. Als dat niet paasachtig is.

Dat het niet alleen van jou afhangt

Ik ben de ware wijnstok – ik laat de jeugdvereni­ging voor wat ze is, en maak ruimte voor nieuwe gedachten. Zullen we van de wijnstok een druiven­rank maken? Het lijkt me eigenlijk heerlijk om deel uit te maken van zoiets organisch als een druivenrank, met de belofte van zonnigheid, rijpheid, vrucht­baarheid en mooie en goede avonden die daarin meeklinkt.

Dat is nou een fijne vorm van vrucht­baarheid. Dat je niet helemaal in je eentje begint als stekje, maar dat er al iets is. Dat groeikracht en vruchtdragen helemaal niet alleen van jou af­ hangen. Er is verbinding, er zijn dagen van zon en dagen van regen, soms wordt er gesnoeid, soms is er een jaar dat het tegenzit en dan weer is er sap in overvloed.


Heb je hem weer | Janneke Stegeman | Van Gennep Amsterdam | € 16,90

Bovenstaande tekst is hoofdstuk 17 De Pelgrimsparadox. 

Wil je graag meer lezen? Wij mogen twee boeken weggeven. Laat hieronder weten waarom jij het boek graag wil lezen en wie weet ben je de gelukkige.