Welke moderne Luthers kunnen opnieuw een revolutie veroorzaken?

Welke moderne Luthers kunnen opnieuw een revolutie veroorzaken?

De komende anderhalve week tellen we op Lazarus af naar de Reformatie. Eindredacteur Marieta vertelt waarom. 

Zelfs vanaf de cover van De Groene Amsterdammer werd ik deze week aangestaard door de bonkige, Duitse monnik, eh frater. Maarten Luther is overal. Zijn Playmobil look-a-like is het best verkochte poppetje ooit, er verschenen het afgelopen jaar heel wat boeken over hem en zijn gedachtegoed, er zijn tentoonstellingen en Lutherstad Wittenberg vierde groots dat hij daar 500 jaar geleden zijn stellingen tegen de deur van de slotkapel sloeg. Nou ja, sloeg… Dat is waarschijnlijk ook iets anders gegaan, maar ach, wat maakt het uit.

Maarten zelf zou het waarschijnlijk allemaal met tevredenheid gadegeslagen hebben, want Luther was een echte marketingman. ‘Hij vond het heel belangrijk dat zijn ideeën, zijn naam en beeltenis verspreid werden’, vertelt de conservator van museum Catharijneconvent over de tentoonstelling ‘Luther, icoon van de Reformatie’. Dat heeft-ie goed gedaan, want zelfs de Nederlandse koning gaat hem volgende week herdenken.

Maar die twee gezichten…

Terwijl ik dit schrijf, steekt er iets. Ik heb tijdens dit Luther-jubeljaar een bijzonder ongemakkelijk gevoel door de twee gezichten die hij had. Ja, Luther heeft de kerk een schop in de goede richting gegeven door de nadruk te leggen op de ‘rechtvaardiging door het geloof’. Het gaat erom hoe jij tegenover God staat, niet wat je allemaal dóét om God goedgunstig te stemmen. Luther wees op Jezus en was zo moedig om de wantoestanden in de kerk van zijn tijd aan te kaarten.
Maar deze zelfde Luther had z’n temperament niet in bedwang, en schreef het boekje Over Joden en hun leugens waarin hij zijn woedde uitte over het feit dat Joden zich niet massaal bekeerden nu hij het ‘ware’ christendom had onthuld. Juist dit boekje vond in de jaren 30 gretig aftrek in nazi-Duitsland. De Lutherse predikant en verzetsheld Dietrich Bonhoeffer nuanceert het iets: ‘Überall Luthers Worte und doch aus der Wahrheit in Selbstbetrug verkehrt.’ (Overal Luthers woorden, maar ze zijn van waarheid in zelfbedrog verdraaid). Desondanks liegen de pamfletten op een Berlijnse tentoonstelling over dit onderwerp er niet om: het hoofd van Luther onder het hakenkruis. Ik kan me niet anders dan diep schamen als ik dat zie. Het zijn denkbeelden waar ik me in ieder geval ver van wil distantiëren.

Wie zijn de moderne Luthers?

Wat mij betreft hoeft Luther dus niet ‘gevierd’ te worden, net zomin als de kerkscheiding die eruit voortkwam. Toch kunnen we ook bij Lazarus niet om de revolutie heen die Luther ontketende op theologisch vlak, met name in zijn geschriften rond de Reformatie. Vanaf morgen tellen we daarom af naar de 31e oktober: de dag waarop de Reformatie wordt herdacht. We beginnen bij hervormer zelf: kenner Markus Matthias vraagt ons om het morele oordeel even op te schorten en ons te verdiepen in de argumentatie van Luther. Wat maakte hem zo vooruitstrevend voor zijn tijd? En we hebben verhalen over moderne hervormers: met welke ‘heiligen’ moeten we de komende 500 jaar in? Wie zijn er op dit moment in staat om met hun gedachtegoed opnieuw een revolutie te veroorzaken? Wie komen er naast Luther te hangen in het museum?

Ik hoop dat je er de komende anderhalve week van geniet en dat het je inspireert. En houd onze social-mediakanalen in de gaten, want ook daar hebben we een leuke verrassing. Veel leesplezier!

Illustratie: Wijtze Valkema